Wat is ammoniak

Ammoniak is een chemische verbinding van stikstof en waterstof met samenstelling NH₃. Ammoniak is bij kamertemperatuur een gas met een karakteristieke, sterk prikkende geur. Het gas is in zeer grote hoeveelheden (tot wel 25 massa%) in water oplosbaar. Deze oplossing staat bekend als ammonia en is basisch. Het gas is lichter dan lucht. Ammoniak reageert hevig met sterke oxidatiemiddelen en halogenen, tast koper, aluminum, zink en hun legeringen aan.

Ammoniak is een restproduct bij de verbranding van eiwitten. Ruim 90 procent van de ammoniakemissie in Nederland komt vrij uit mest van vee. Het komt ook vrij bij industriële processen en uit huishoudelijke producten. De uitstoot van ammoniak is de afgelopen jaren gedaald. Dat komt door de inkrimping van de veestapel en de bouw van stallen waar minder ammoniak uit vrijkomt (zogenaamde ammoniakvrije stallen). Ook door mest in de grond te injecteren en hem niet langer op het land uit te rijden komt minder ammoniak vrij. Via de lucht komt het ammoniak in de bodem of het water terecht (depositie).

Verdunde ammonia wordt als schoonmaakmiddel gebruikt, bijvoorbeeld om verf af te nemen voordat er opnieuw geschilderd wordt. Vet lost namelijk goed op in de ammoniakoplossing. Daarbij is goede ventilatie essentieel. Ammoniak is giftig. Ook wordt ammoniak gebruikt als koudemiddel in (grotere) koelinstallaties. Ammoniakgas is een belangrijk halffabrikaat voor de productie van kunstmest. Ammoniak wordt ook uitgescheiden door dieren en door natuurlijke mest. Het is vooral deze ammoniak die milieuproblemen oplevert.

De verzuring door ammoniak is vooral een regionaal probleem. Ongeveer 30% van de ammoniak komt binnen een straal van vijf kilometer van de bron op de grond terecht. Niettemin zorgen alle bronnen in Nederland bij elkaar voor een sterk verhoogde achtergrondconcentratie van ammoniak in de lucht. Deze zorgt ervoor dat in heel Nederland ongeveer 50 kilo zuivere stikstof per hectare per jaar terecht komt. In de buurt van concentraties van intensieve veehouderij kan dit getal nog veel hoger liggen. 50 kilo zuivere N/ha is ongeveer de volledige stikstofbehoefte van een regelmatig gemaaid gazon, en veel meer dan de natuurlijke achtergrondconcentratie. Dit zorgt ervoor dat het vermestende effect van ammoniak ook ver van de bron te merken is, bijvoorbeeld in de duinen en bossen langs de kust.

Effecten op gezondheid en natuur

De stof kan in het lichaam worden opgenomen door inademing. Een schadelijke concentratie van dit gas in de lucht zal snel worden bereikt bij het vrijkomen ervan. De stof is bijtend voor de ogen , de huid en de luchtwegen. Inademing van hoge concentraties kan longoedeem veroorzaken.

Natuur

Een teveel aan ammoniak schaadt het milieu op twee manieren. In de bodem wordt ammoniak omgezet in salpeterzuur. Deze verzuring is schadelijk voor bos- en natuurgebieden. Meer dan helft van de verzuring in Nederland komt door de uitstoot van ammoniak. Ten tweede kan ammoniak een overdaad aan voedingsstoffen veroorzaken, waardoor bijvoorbeeld de algengroei in het water explosief toeneemt (vermesting of eutrofiëring wat weer tot hypoxie, een tekort van zuurstof in de weefsels, kan leiden). De huidige overmaat aan ammoniak in het milieu is voor 90 procent uit de landbouw afkomstig.